«حسادت»[1] یکی از شایع‌ترین واکنشی‌هایی است که از حدود دو سالگی آغاز می‌شود و با رشد کودک، ممکن است تا بزرگ‌سالی ادامه یابد و بر طبق الگوهای مختلف فرهنگی، به صورت‌های متفاوتی جلوه‌گر شود. کودکان معمولاً دوست دارند که سعادت وخوشی‌شان حالت انحصاری داشته باشد و هیچ‌کس نتواند سعادت و خوشی را از آن‌ها برباید. حسادت درکودک هنگامی ایجاد می‌شود که به اعتقاد وی، عاطفه یا محبتی را از دست داده باشد؛ او در این هنگام تن به حسادت می‌دهد و راه بدخواهی را برای آن کس که چنین نعمتی را از او ربوده است، در پیش می‌گیرد.   

 

در الگوی حسادت، غالباً نوعی ترس نیز وجود دارد؛ زیرا حسود احساس می‌کند که دیگری عاطفه شخص مورد علاقه او را نسبت به وی به خطر انداخته است و یا مقامی را که او انتظار رسیدن به آن را داشته، دیگری احراز کرده است. بنابراین، موقعیتی که حسادت را برمی‌انگیزد، غالباً یک موقعیت اجتماعی است. پس حسود کسی است که از داشتن نعمتی برای شخصی ناراحت است وآرزوی ازبین رفتن آن را دارد. اگر حسادت بیش از حد باشد، مانند اضطراب جنبة مرضی پیدا می‌کند و در سازگاری کودک اختلال ایجاد می‌نماید.

 

منشأ حسادت و آثار سوء آن

 

منشأ حسادت احساس این خطر است که موقعیت کودک در اثر نفوذ دیگری به خطر افتاده و دیگر نمی‌تواند آن موقعیت قبلی را داشته باشد. علاقه مفرط به خود و برتری جویی و استفاده انحصاری از مهر و محبت، او را به این امر می‌کشاند و این علاقه به حدی است که او تاب مقاومت ندارد. گمان می‌کند دنیا برای او دیگر به پایان رسیده و نمی‌تواند ادامه زندگی دهد.

 

علل حسادت و ماهیت آن بیش از وراثت به تربیت فرد بستگی دارد، که به هر حال به آزردگی وناسازگاری فرد حسود می‌انجامد و در موارد جدی‌تر به واکنش‌های ناسازگارانه فرد مورد حسادت نیز منتهی می‌شود. حسود، فرد مورد حسادت واقع شده را هدف خشم و غضب خود قرار می‌دهد؛ چنانکه از امام علی(علیه‌السّلام) نقل شده است: «حسود نسبت به کسی که هیچ گناهی ندارد خشمگین می‌شود و تنها خطای او برخورداری از نعمتی است که حسود از آن محروم می‌باشد.»[2]

 

حسادت نه‌تنها موجب می‌شود که دیگران مورد اذیت و آزار قرار گیرند؛ بلکه برای خود فرد نیز آثار نامطلوب جسمی، روحی، روانی و معنوی دارد. نمونه‌هایی از آن آثار عبارتند از:

 

الف) از دست دادن سلامت جسمی: امام علی(علیه‌السّلام) می‌فرماید: «شگفتا که حسودان از سلامتی جسم خود غافل مانده‌اند!»[3]

 

بدن این‌گونه افراد به تدریج ضعیف شده و در مقابل انواع میکروب‌ها و ویروس‌ها نمی‌تواند مقاومت کند، لذا در معرض ابتلا به عنواع بیماری‌های قرار می‌گیرند.از این رو حضرت(ع) همچنین می‌فرماید: «حسادت بدن را ذوب می‌کند.»[4]

 

ب) از دست دادن آرامش روانی: امیرالمؤمنین(علیه‌السّلام) می‌فرماید: «حسادت، فرد را از آسایش روانی محروم می‌گرداند.»[5]

 

با از دست دادن آرامش روانی اضطراب جایگزین آن می‌گردد، که خود عامل بسیاری از اختلالات و بیماری‌های روانی می‌شود. در صورت تثبیت حسادت در دوران خردسالی، فرد به تدریج افسرده و منزوی شده و دوستان خود را از دست می‌دهد. این‌گونه افراد از زندگی ناامید شده و نمی‌توانند از آن لذت ببرند؛ لذا حضرت(ع) می‌فرماید: «حسود از زندگی خود کمتر لذت می‌برد.»[6]

 

ج) تضعیف ایمان: امام باقر(علیه‌السّلام) می‌فرماید: «حسادت ایمان را می‌خورد، همان‌گونه که آتش هیزم را نابود می‌کند.»[7]

 

حسادت چون خوره به جان این‌گونه افراد افتاده، زنگار بر قلب آنها می‌نهد و آنها را به انواع گناهان و رذایل اخلاقی چون بددلی، بدگویی و غیبت، کینه‌توزی و دشمنی و ... مبتلا می‌گرداند. امام علی(علیه‌السّلام) در این باره می‌فرماید: «حسد، سرآمد رذیلت‌هاست.»[8] از این رو، باید با به کارگیری شیوه‌های اخلاقی و علمی، از بروز آن جلوگیری کرده؛ در صورت شکل‌گیری، ریشه‌های آن از همان دوران خردسالی خشکانده شود.

 

زمینه‌های رشد حسادت و پیشگیری از آنها


علل و منشأ محرک‌های حسادت را باید در موقعیت‌ها، شرایط خاص محیطی و روابط اجتماعی و به خصوص در وجود اشخاص جست‌وجو کرد. بدین روی، در این جا به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

 

الف ـ شرایط خانواده و تفاوت‌های فردی

 

رقابت و چشم هم چشمی یکی از فرزندان نسبت به سایر خواهران و برادران، یکی از زمینه‌های مساعد و عمده رشد حسادت در کودکان است و والدین آن را طبیعی و تقریباً غیر قابل اجتناب می‌دانند. با توجه به چنین شرایطی، می‌توان گفت:

 

1. اولین فرزند نسبت به کودکان بعدی حسادت بیش‌تری از خود نشان می‌دهد؛ زیرا او مدت‌ها تمام محبت و مواظبت پدر و مادر را به خود اختصاص داده بود. ولی با تولد فرزند دوم، این فرصت از او گرفته می‌شود و همین موجب تحریک حسادت او نسبت به او می‌گردد.

 

2. در میان کودکانی که تفاوت سنّی آنان بین 18 ـ 42 ماه است، بیش از سایر کودکان زمینه حسادت وجود دارد. بچه خردسال به هر مزیتی که طفل بزرگ از آن برخوردار است، حسادت می‌ورزد و بچه بزرگ‌تر از محبت و مواظبتی که به بچه کوچک‌تر می‌شود، بدش می آید.

 

3. حسادت دو نقطة اوج دارد، در 3 سالگی و دقیقاً‌ قبل از بلوغ حدود 11 سالگی؛ پس در این سنین باید مواظبت بیشتری از فرزندان  کرد.

 

3. در خانواده‌های 2 یا 3 فرزندی، بیش از خانواده‌های پرجمعیت حسادت وجود دارد.

 

4. در دختران بیش از پسران حسادت دیده می‌شود و از هر سه بچه حسود، دوتایشان دخترند.[9]

 

5. در محیط‌های خانوادگی، که والدین شیوه منظّم و ثابتی در تربیت کودک خود ندارند و برخوردشان بی‌ثبات و متغیر است، بیش از سایر خانواده‌ها، رفتارهای حسادت آمیز مشاهده می‌شود.

 

6. والدینی که به فرزندان خود توجه افراطی دارند و شدیداً نگران و مواظب آن‌ها هستند، بیش از والدینی که به کودکان خود توجه کم‌تری دارند با مشکل حسادت کودکان شان روبه رو هستند؛ زیرا این فرزندان بیش‌تر اوقات با کودکانی که پیشرفت تحصیلی و ... دارند، مقایسه می‌شوند و این موجب برانگیخته شدن حسادت نسبت به آنها می‌شود.

 

7. اگر میان همسران تضادی باشد، فرزندی که از یک یا چند جهت به یکی از آن‌ها شبیه است، هدف خشم و قصاص دیگری واقع می‌شود. طفلی که این‌گونه مورد بی‌مهری واقع می‌شود، به خواهر یا برادری که برخلاف خودش از محبت و نوازش برخوردار است، حسادت می‌ورزد.[10]

 

ب ـ برخوردهای تبعیض آمیز

 

      به طور کلی، «امتیاز و تبعیض» حسادت را به دنبال دارد. کسی که نسبت به دیگری از امتیاز ویژه‌ای برخوردار است در معرض حسادت دیگران قرار می‌گیرد؛ چنانکه در حدیثی از امام علی(علیه‌السّلام) آمده است: « هر شخصِ دارای امتیاز و رتبه شایسته، مورد حسادت واقع می‌شود.»[11] پس والدین و مربیان مدرسه باید از بروز حسادت به سبب امتیازات برخی کودکان و نوجوانان ـ که ناخوداگاه به آنها توجه بیشتری می‌کنند ـ مواظبت کنند.

 

 x برخی از پدران و مادران به دلایل گوناگون، بعضی از فرزندان را بر خواهران و برادران خود ترجیح داده، مورد توجه و محبت بیش‌تری قرار می‌دهند؛ چنانکه گاهی جنسیّت فرزندان عامل تبعیض می‌گردد، به طوری که مادران معمولاً با پسران خود صمیمی بوده و پدران بیش‌ترین محبت خود را متوجه دختران می‌نمایند. در نتیجه، فرزندی که از طرف یکی از والدین محبت و ملاطفت کم‌تری دریافت می‌کند و شاهد رفتاری غیرعادلانه است، نسبت به فرزند دیگر حسادت می‌ورزد و از وی متنفّر می‌شود.

 

x  همچنین زمانی که والدین بیش‌ترین تماس و نوازش خود را با تولد نوزاد جدید به وی اختصاص می‌دهند، سایر فرزندان احساس می‌کنند که این نوزاد سبب بی‌مهری و فراموشی آنان گردیده است. در نتیجه، به وی حسادت می‌ورزند.

 

x  ممکن است هریک از والدین برخی از فرزندان خود را به دلیل زیباتر، باهوش‌تر، زرنگ‌تر، خون‌گرم‌تر، ساکت‌تر و یا عاطفی‌تر بودن و یا به دلیل معلولیت جسمی و ذهنی مورد محبت بیش‌تری قرار دهند و در نتیجه درخواست های این کودکان سریع‌تر مورد پذیرش سرپرست خانه واقع گردد و به اعمال و گفتار آنان علاقه بیش‌تری ابراز شود؛ چنین رفتارهایی برای سایر فرزندان، بی‌مهری و تبعیضی آشکار تلقی گشته، آنان را به حسادت وامی‌دارد.[12]

 

ج ـ احساس محرومیت

 

یکی دیگر از زمینه‌های بروز حسادت، شرایطی است که کودکان احساس می‌کنند مظلوم واقع شده و از دارایی‌های مادی و یا هر نوع دارایی دیگری نظیر دارایی‌های عاطفی محروم شده‌اند؛ مثلاً اسباب‌بازی، لباس یا هر شیء مورد علاقه دیگری، ممکن است زمینه به وجود آمدن حسادت کودک را نسبت به دیگری فراهم آورد. این نوع حسادت، که از علاقه شدید به چیزی ناشی می‌شود گاهی «غبطه»[13] خوانده می‌شود.

 

 >  لازم به ذکر است که تهیه چند چیز و تقسیم آن به طور مساوی بین فرزندان، ضرورتاً به حل مشکلات حسادت نمی انجامد؛ زیرا در هر صورت، کودکان بزرگ‌تر به دلیل ارشد بودن خود، احساس می کنند که باید سهمی بیش از دیگران نسبت به بقیه داشته باشند. اما والدین می توانند با توضیح و توجیه و فراهم کردن مقدمات فکری و شناختی، ازبروزحسادت پیشگیری نمایند.

 

نشانگان رفتاری کودک حسود


1ـ واکنش‌های مستقیم: کسانی که عواطف فرد مورد علاقه کودک را به خود جلب نمایند، معمولاً مورد خشم و غضب وی قرار می‌گیرند. برای مثال، اگر با تولد فرزند جدید، عواطف مادر از فرزند بزرگ‌تر به نوزاد جلب شود، نوزاد مورد خشم کودک بزرگ‌تر واقع می‌شود. او در این هنگام، ممکن است قهر خود را با واکنش‌های لفظی علنی و روشن و یا حمله‌های بدنی مثل گاز گرفتن، لگد زدن و هل دادنِ کودک تازه متولد شده آشکار سازد.

 

— در برخی موارد، ممکن است کودک از درون به انجام کارهایی مانند دزدی و فریب‌کاری، که از نظر اجتماعی ناپسند است، تحریک گردد تا شیء مورد علاقه خود را، که در اختیار دیگری است، به چنگ آورد.

 

— همچنین ممکن است کودکان نزد والدین خود از فرزندی که از امکانات ویژه‌ای برخوردار است شکایت کنند و یا سعی نمایند شیء مطلوبی را که در اختیار دیگری است مورد تحقیر قرار داده، کم ارزش جلوه دهند و یا والدین خود را به دلیل تهیه نکردن آن سرزنش کنند.

 

2ـ واکنش‌های غیر‌مستقیم: رفتارهای حسادت‌آمیز همیشه آشکار نیست؛ در برخی موارد، به ویژه در دوران پیش‌دبستانی و در سال‌های بالاتر، به گونه‌های غیر‌مستقیم و پوشیده ظاهر می‌شود. بنابراین، برخورد با این رفتارها تا حدّی مشکل‌تر است. اعمال غیرمستقیم عبارتند از:

 

الف. بازگشت به دوران شیرخوارگی و انجام رفتارهایی متناسب با سطوح اولیه رشد؛ مثل شب‌ادراری و انگشت‌مکیدن؛

 

ب. کوشش برای جلب توجه دیگران از طریق تظاهر به ترس هایی که قبلاً از او دیده نشده است، غذا نخوردن یا خواستن غذاهای مخصوص، اظهار بیماری بی‌مورد، تخریب و ویرانگری، نافرمانی عمومی و ناسزاگویی، عیب‌جویی همراه با تظاهر به بی‌نیازی از محبت و توجه اطرافیان، خراب کردن اسباب‌بازی‌های خود و مانند آن؛

 

ج. دیگرآزاری، دست‌زدن به رفتارهای ضداجتماعی، بروز برخی مشکلات روانی مثل گوشه‌گیری، افسردگی و... .

 

د. گاهی کودک به نحو غیرعادی نسبت به فرد مورد حسادت اظهار علاقه و محبت می‌نماید و گاهی با انجام رفتارهای مطلوب و جامعه پسند و جلب توجه والدین به سوی خود، سعی می‌کند تا فرد مورد حسادت را شکست دهد.

------------------------------------------------------------------------

jealousy. .[1]

[2]. محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج 73، ص 256.

[3]. «العَجبُ لغِفلَةِ الحُسّادِ، عن سَلامةِ الاَجسادِ!»؛ نهج‌البلاغه، حکمت 225، ترجمه محمد دشتی، ص 676.

[4]. «الحسدُ یذیبُ الجسدَ.»؛ آقا جمال خوانساری، شرح فارسی غررالحکم ، ج 1، ص 17.

[5]. «لایطمعنَّ الحسودُ فی راحِة القلب.»؛ محمدباقر مجلسی، پیشین، ص 252.

[6]. «اقلّ النّاس لذةً الحسود.»؛ همان، ص 250.

[7]. «انّ الحسدَ لیأکُلُ الایمانَ کما تأکُلُ النارُ الحَطبَ.»؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج2، ص 306.

[8]. «رأسُ الرَّذائِل الحَسد»؛ محمد محمدی ری‌شهری، منتخب میزان الحکمة، ح 1603، ص 152.

[9]. علی اکبرشعاری نژاد، روان شناسی رشد، ص 455.

[10]. همان.

[11]. «کلُّ ذی رتبة سنیّة محسودٌ.»؛ آقاجمال خوانساری، پیشین ، ج 4، ص 531.

[12]. ر. ک: ایلینگورث، کودک و مدرسه، ترجمه شکوه نوابی نژاد، ص 36.

[13]. غبطه اگر به حسادت نینجامد، خود مذموم نیست و این مسأله مورد توجه دانشمندان اخلاق اسلامی قرار داشته است. به عنوان نمونه، مرحوم فیض کاشانی در کتاب محجة البیضاء، ج 5، ص 325، می‌فرماید: اگر فرد از برخورداری دیگری از نعمتی احساس رنج نکند و علاقه به سلب آن از او نداشته باشد، اما از این که خودش را برخوردار از آن نعمت نمی‌بیند ناراحت باشد و دوست بدارد که خود نیز مانند او دارای آن نعمت باشد، به چنین حالتی «غبطه» می گویند که ناپسند هم نیست.

+ نوشته شده در  چهارشنبه دوازدهم مرداد 1390ساعت 16:56  توسط -- | 
 
صفحه نخست
پروفایل مدیر وبلاگ
پست الکترونیک
آرشیو
عناوین مطالب وبلاگ
درباره وبلاگ






آرشیو
کارگاه های آموزشی
آثار علمی سارا جهانی( کتاب و مقاله)
سوالات شما
مهارت های زندگی
روانشناسی مثبت گرا
معرفی دارو ها
روانشناسی نوجوان
اختلالات روانی
روانشناسی شخصیت
روانشناسی بالینی
واژه نامه روانشناسی(انگلیسی)
روانشناسی و انواع آن
روانشناسی ورزش
هنر درمانیArt Therapy
فرادرمانی و روانشناسی
فرا روانشناسی
مسائل و مشاوره جنسی
روابط دخترو پسر
روابط در خانواده
روانشناسی کودک(اختلالات و درمان)
دانستنیهای قبل ازدواج
روابط همسران
روانشناسی اسلامی
مهارت های ارتباطی
مسائل و مشاوره تحصیلی
تست و آزمون های روانشناسی
مطالب خواندنی
معرفی کتاب
داستان های آموزنده
علمی
آرشیو مطالب
نوشته های پیشین
اسفند 1392
دی 1392
شهریور 1392
خرداد 1392
اسفند 1391
دی 1391
مهر 1391
شهریور 1391
تیر 1391
خرداد 1391
اردیبهشت 1391
فروردین 1391
بهمن 1390
دی 1390
آذر 1390
آبان 1390
مهر 1390
شهریور 1390
مرداد 1390
تیر 1390
جستجو


آخرین مطالب ارسالی
گروه spss.analyzer

کارگاه آموزشی مقاله نویسی
کتاب طرح درمان اختلال پس از سانحه
کتاب روشهای بازی درمانی (40 تکنینک بازی درمانی)
طرحواره...
طرحواره چیست؟
کارگاه های آموزشی
بز خود را بکشیــــــــــــــــــــــــــــــید!
روان‌درمانی در پزشكی قدیم ایران
خبرنامه





Powered by WebGozar

پیوندها
پژوهش و پرسشنامه (سارا جهانی)
روانشناسی(محسن عزیزی )
جامعه شناسی(علی عزیزی)
تالار همیاری ایرانیان x:
روانشناسی(اصغر نوری)
مشاوره( کریم حلفی )
مشاوره ( رضا عظیمی )
مشاوره (فریبا رضاپور)
روانشناسی( مهدی بهرام پور)
روانشناسی (حسنعلی ابدالی)
روانشناسی (مهدی جلالی)
مشاوره تحصیلی،خانوادگی و رفتاری
مشاور مدرسه
مشاوره
تسنیم یا صاحب الزمان(میثم)
اشعار زیبا با صدای آرمین عزیز
حقوقی (سعید معصومی)
کپی نوشته های چغندر خان!
مشق عاشقی(حبیب الله محمدی)
نو اندیشان (روانشناسی و قرآن)
فرزند من
آمار وبلاگ
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM